Accenten spreken voor zich

Nog voordat iemand zijn zin heeft afgemaakt, hebben we al een beeld over de spreker gevormd. Niet op basis van wat iemand zegt, maar op basis van hoe iemand het zegt. Een zachte g, een rollende r of een streekgebonden woord kan in een fractie van een seconde allerlei aannames oproepen over iemands intelligentie, achtergrond of betrouwbaarheid. Onderzoek laat zien dat taal veel meer is dan een communicatiemiddel: het vormt ook de manier waarop we anderen waarnemen.

Eerste indrukken

Onderzoek laat zien dat taalgebruik een belangrijke rol speelt in het ontstaan en in stand houden van stereotypen. In dagelijkse gesprekken koppelen mensen onbewust bepaalde manieren van spreken aan sociale groepen. Daardoor kunnen vooroordelen zich telkens opnieuw bevestigen, zonder dat iemand daar bewust bij stilstaat. Juist omdat dit proces zo automatisch verloopt, blijft het vaak onopgemerkt.

Dat zulke indrukken diep verankerd zijn, komt naar voren in meerdere onderzoeken. Zo blijken luisteraars iemand met een bepaald accent razendsnel eigenschappen toe te schrijven. Nog voordat iemand inhoudelijk iets heeft verteld, ontstaat al een idee van diens karaktereigenschappen. Een accent werkt daarmee als een sociaal signaal: luisteraars denken sneller dat iemand vriendelijk, deskundig of juist onzeker is, puur op basis van uitspraak.

Sociale perceptie

Die automatische koppeling gebeurt op alle leeftijden. Uit onderzoek naar regionaal taalgebruik onder jongeren blijkt dat niet iedere vorm van taal dezelfde waardering krijgt. Waar het spreken van meerdere talen vaak bewondering oproept, worden dialecten juist nog regelmatig verbonden aan ouderwetsheid of een lagere sociale status. Daardoor voelen jongeren soms de druk om hun manier van spreken aan te passen zodra zij zich in een school- of werkomgeving bevinden.

Verschillen in waardering van accenten

Niet elk accent roept dezelfde reactie op. Sommige accenten worden veelal geassocieerd met warmte en gemoedelijkheid, terwijl andere juist als afstandelijk worden gezien. Volgens taalwetenschappers heeft dat grotendeels te maken met de positie van de standaardtaal. Hoe dichter een accent bij die norm ligt, in het geval van het Nederlands ABN, hoe positiever het wordt beoordeeld. Wie daar verder vanaf staat, krijgt sneller te maken met stereotiepe associaties.

Accenten en kansen

Die eerste indruk blijft bovendien niet altijd beperkt tot een vluchtig oordeel. Mensen met een duidelijk hoorbaar accent kunnen als minder competent worden gezien, ook wanneer daar inhoudelijk geen aanleiding voor is. Dat kan gevolgen hebben in bijvoorbeeld sollicitatiegesprekken, op de werkvloer of in sociale situaties. Zo kan een accent onbedoeld invloed krijgen op kansen die niets met taalvaardigheid zelf te maken hebben.

Vooroordelen in digitale systemen

In de huidige maatschappij spelen die accenteffecten ook door in de technologie. Onderzoekers waarschuwen dat taaltechnologie bestaande vooroordelen kan overnemen uit de data waarop systemen worden getraind. Daardoor kunnen menselijke aannames over taal ongemerkt terechtkomen in digitale toepassingen, waardoor stereotypen niet alleen tussen mensen bestaan, maar ook in algoritmes doorsijpelen.

Kortom

Taalvooroordelen zijn vaak subtiel, maar niet altijd zonder gevolgen. Laten we de taalvariaties die in het Nederlands bestaan daarom zien zoals ze zijn: een verrijking in plaats van een afwijking.

Literatuur

• De Kennis van Nu (2016). Accenten en discriminatie. NTR. https://ntr.nl/De-Kennis-van-Nu/19/detail/De-Kennis-van-Nu/VPWON_1251904
• Kraaijvanger, C. (2010). Accent bepaalt hoe we tegen mensen aankijken. Scientias. https://scientias.nl/accent-bepaalt-hoe-we-tegen-mensen-aankijken/
• Open Universiteit (2024). Maakt een accent je slimmer of dommer? https://www.ou.nl/-/accenten
• Ronde, C. (2020). Waarom hebben we vooroordelen over dialecten en accenten? BNNVARA. https://www.bnnvara.nl/artikelen/waarom-hebben-we-vooroordelen-over-dialecten-en-accenten
• te Winkel, M. (2022). Hoe menselijke vooroordelen in computerprogramma’s sluipen. Rijksuniversiteit Groningen. https://www.rug.nl/about-ug/latest-news/news/archief2022/nieuwsberichten/hoe-menselijke-vooroordelen-in-computerprogramma-s-sluipen
• Vrije Universiteit Amsterdam (2023). Onderzoek naar de rol van taalgebruik bij het vormen van vooroordelen. https://vu.nl/nl/nieuws/2023/onderzoek-naar-de-rol-van-taalgebruik-bij-het-vormen-van-vooroordelen
• Zwart, W., van der Boom, J., Brookman, S. & van der Poppe, J. (2019). Regionale taal en identiteit bij jongeren. Levende Talen Magazine. https://lt-tijdschriften.nl/ojs/index.php/ltm/article/view/1877/1484