De schaamte voorbij

In de huidige maatschappij worden we vaak aangemoedigd om onszelf te zijn en om ons niks aan te trekken van wat anderen van ons denken. Er is daarbij nauwelijks ruimte voor schaamte. Schaamte verdwijnt echter niet zomaar uit ons leven. En dat is misschien maar goed ook. Schaamte is namelijk niet alleen een bron van ongemak, het is ook een emotie met een belangrijke sociale functie.

Schaamte of schuld?

De termen schaamte en schuld worden vaak door elkaar gebruikt, maar zijn twee verschillende dingen. Schuld gaat veelal over iets wat we hebben gedaan: iemand gekwetst hebben of een fout gemaakt hebben. Schaamte heeft betrekking op wie we denken te zijn. Het gaat niet om een verkeerde handeling, maar om het idee dat er iets mis is met onszelf. Schaamte ontstaat als we denken dat anderen ons negatief beoordelen of als we het gevoel hebben dat we niet voldoen aan verwachtingen van anderen of onszelf.

Een klassiek voorbeeld gaat over vriendschap: iemand kan zich schuldig voelen omdat hij een vriend gekwetst heeft en zich tegelijkertijd schamen omdat deze persoon zichzelf daardoor een slechte vriend vindt.

Het nut van schamen

Vanuit evolutionair perspectief heeft schaamte een duidelijke functie. Mensen zijn groepsdieren en eeuwenlang waren we afhankelijk van anderen om te overleven. Uitgesloten worden van de groep kon grote gevolgen hebben.

Onderzoekers beschrijven schaamte daarom als een soort sociaal waarschuwingssysteem. De emotie beschermt ons tegen uitsluiting en helpt ons rekening te houden met de normen van de groep waarin we leven. Schaamte moedigt aan om relaties te herstellen, excuses te maken of ons gedrag aan te passen. Zonder schaamte zouden we waarschijnlijk minder gevoelig zijn voor de effecten van ons gedrag op anderen.

Plaatsvervangende schaamte

Het zien van schaamte als een soort sociaal waarschuwingssysteem, verklaart ook waarom we plaatsvervangende schaamte kunnen voelen. Als we bij iemand anders iets beschamends zien, kunnen we zelf ongemak ervaren, ondanks dat we zelf niet het onderwerp van de schaamte zijn.

Onderzoekers schrijven dit toe aan ons begrip van sociale regels en het vermogen om ons te verplaatsen in een ander. Plaatsvervangende schaamte laat in feite zien hoe gevoelig we zijn voor sociale normen en verwachtingen.

Schaamte als kracht

Omdat schaamte zo onaangenaam voelt, proberen we het vaak weg te stoppen. Toch kan schaamte juist waardevolle informatie bevatten. Hoogleraar organisatiepsychologie Aukje Nauta beschrijft schaamte als een signaal dat iets belangrijk is voor een persoon.

We schamen ons immers zelden voor dingen die ons niets kunnen schelen. Vaak wijst schaamte op een waarde, een relatie of een ideaal waar we betekenis aan hechten. Schaamte kan ons dus inzichten geven over wat we belangrijk vinden.

Schaamteloos spreken

Opmerkelijk is dat taal invloed blijkt te hebben op de mate waarin we schaamte voelen. Uit onderzoek blijkt dat mensen gênante onderwerpen liever bespreken in een tweede taal dan in hun moedertaal. De tweede taal creëert emotionele afstand, waardoor de schaamte minder intens wordt ervaren.