Gezondheid in de middeleeuwen: middeleeuwse praktijken?

Wie aan de middeleeuwen denkt, denkt al gauw aan slechte hygiëne en primitieve geneeskunde. Toch laten recente onderzoeken een heel ander beeld zien. Mensen hielden zich in die tijd namelijk ook veel bezig met gezondheid, verzorging en het voorkomen van ziektes. Sommige middelen en kuren zijn vandaag de dag opmerkelijk te noemen, maar andere ideeën lijken verrassend veel op hoe wij tegenwoordig omgaan met verzorging en gezondheid.

Gezondheidsrecepten in religieuze manuscripten

Onderzoekers hebben medische en cosmetische recepten gevonden in middeleeuwse religieuze manuscripten. Dat is opvallend, omdat zulke boeken in principe over het geloof gaan en geschreven werden door priesters. In de teksten stonden recepten voor huid- en haarverzorging, dieettips en methoden tegen hoofdpijn. Eén van de opvallendste voorbeelden was een hagedissenshampoo.

Volgens onderzoekers laat dit zien dat kennis over gezondheid en schoonheid veel breder verspreid was dan lang werd gedacht. Mensen waren nieuwsgierig naar geneeskunde en verzamelden nuttige informatie om alledaagse kwaaltjes te verhelpen.

Meer dan bijgeloof en kwakzalverij

Het beeld dat middeleeuwse geneeskunde vooral bestond uit bijgeloof en kwakzalverij klopt niet helemaal. Veel behandelingen waren weliswaar gebaseerd op beperkte kennis, maar sommige remedies blijken achteraf verrassend effectief. Zo ontdekten onderzoekers dat een middeleeuws recept tegen oogontstekingen effectief is tegen een hedendaagse ziekenhuisbacterie.

Heelmeesters maakten daarnaast gebruik van kruiden, planten en andere natuurlijke ingrediënten. Hun kennis was vaak gebaseerd op ervaring en overlevering. Dat betekent niet dat alle behandelingen werkten, maar wel dat middeleeuwse geneeskunde serieuzer en praktischer was dan vaak wordt gedacht.

Epidemieën toen en nu

Een nóg opvallendere overeenkomst tussen de middeleeuwen en de huidige tijd is de omgang met epidemieën. Tijdens de coronapandemie werden dezelfde maatregelen gehanteerd als bij de pest: quarantaine en afstand bewaren. Destijds wist men nog niets van virussen of bacteriën, maar dat isolatie bijdraagt aan het tegengaan van ziekteverspreiding is dus al heel wat eeuwen bekend.

Tijdloze zoektocht naar gezondheid

Kortom, een vergelijking met het heden is snel gemaakt. Hoewel de moderne geneeskunde wetenschappelijk is onderbouwd, blijkt de behoefte aan kennis over gezondheid, hygiëne en verzorging tijdloos.

Literatuur

• Craninckx, G. (2024). Nuttige adviezen uit de Middeleeuwen. Historisch Nieuwsblad. https://www.historischnieuwsblad.nl/4-vragen-aan-carine-van-rhijn/
• Kindtler-Nielsen, B. (2023). Middeleeuwse schoonheidsproducten lijken op moderne. Historia. https://historianet.nl/maatschappij/middeleeuwen/nieuw-onderzoek-middeleeuwse-schoonheidsproducten-lijken-op-moderne
• Kraaijvanger, C. (2025). Hagedissenshampoo in een priesterboek: wetenschappers ontdekken middeleeuwse beauty- en gezondheidstips op de gekste plekken. Scientias. https://scientias.nl/hagedissenshampoo-in-een-priesterboek-wetenschappers-ontdekken-middeleeuwse-beauty-en-gezondheidstips-op-de-gekste-plekken/
• Remmerts-de Vries, S. (2022). Holistische heelmeesters: middeleeuwse geneeskunde. Oneindig Noord-Holland. https://onh.nl/verhaal/holistische-heelmeesters-middeleeuwse-geneeskunde
• Universiteit Utrecht (2025). Hagedissenshampoo in een priesterboek: middeleeuwse medische teksten op onverwachte plekken. https://www.uu.nl/nieuws/hagedissenshampoo-in-een-priesterboek-middeleeuwse-medische-teksten-op-onverwachte-plekken
• Universiteit van Amsterdam (2021). Veel coronamaatregelen stammen uit de late middeleeuwen. https://www.uva.nl/shared-content/faculteiten/nl/faculteit-der-geesteswetenschappen/nieuws/2021/11/veel-coronamaatregelen-stammen-uit-de-late-middeleeuwen.html?cb