Reizen vanuit uw eigen leesstoel

U hoeft niet ver van huis te gaan om een mooie reis te maken. Sterker nog, vanuit uw eigen huis kunt u de indrukwekkendste reizen beleven. Het enige wat u hiervoor nodig heeft, is een goed boek (en vooruit, een comfortabele stoel en misschien een kop koffie).

Mentaal op reis

Wist u dat u zich niet letterlijk hoeft te verplaatsen om op reis te gaan? Onderzoekers noemen het verschijnsel van figuurlijke verplaatsing “narratieve transportatie”: het gevoel in een verhaal te stappen. Wie helemaal opgaat in een boek, richt zijn aandacht volledig op het verhaal, voelt mee met de personages en verliest tijdens het verhaal het besef van de eigen omgeving. Een lezer die zich onderdompelt in een verhaal, bezoekt mentaal dus een nieuwe plek, de wereld die de schrijver geschapen heeft. De lezer kan vervolgens met nieuwe indrukken en gedachten terugkeren van die mentale plek, net zoals bij een fysieke reis.

Fysieke indrukken van de verbeelding

Hoewel de reis die een lezer in een boek maakt dan misschien wel mentaal is, zijn de indrukken niet imaginair. Hersenonderzoek toont aan dat wanneer we een spannend hoofdstuk lezen, delen van ons brein actief worden die ook aanslaan wanneer we het beschrevene daadwerkelijk zouden meemaken. Wordt er in een boek een geur, landschap of gevoel van kou omschreven, dan simuleert ons brein die ervaring voor een deel. Zo neemt een boek een lezer niet alleen mentaal, maar ook een beetje lichamelijk mee op reis.

Elke reis is uniek

Wanneer twee mensen dezelfde bestemming bezoeken, is hun reis niet precies hetzelfde. Ditzelfde geldt voor reizen via boeken: twee mensen die hetzelfde boek lezen, maken niet exact hetzelfde mee. Hersenonderzoek bij lezers laat namelijk zien dat de ene persoon zich vooral inleeft in de gedachten en gevoelens van de hoofdpersoon, terwijl de andere persoon vooral de handelingen en bewegingen in het verhaal voor zich ziet. Ieders manier van reizen-in-gedachten is dus persoonlijk en elke lezer beleeft een unieke reiservaring, ook als een ander precies hetzelfde boek leest.

De complete reiservaring

Onbekende plekken bieden de mogelijkheid om nieuwe omgevingen, mensen en culturen te leren kennen. Ook deze ervaringen biedt een boek. Tijdens de ‘reis’ door een fictieve wereld bewandelen lezers een beschreven wereld die in hun fantasie tot leven komt en bouwen ze een band op met de personages die ze onderweg tegenkomen.

Grenzeloos reizen

Het uitzonderlijke van reizen via boeken, is dat deze reizen geen grenzen kennen, die bij fysieke reizen wel bestaan. Zo kan een lezer moeiteloos naar het Rome van tweeduizend jaar geleden afreizen of naar een volledig verzonnen wereld.

Kortom

De volgende keer dat u een boek openslaat: weet dat op dat moment uw reis begint. Geen jetlag, geen tol betalen, geen lost in translation, maar wel een reis die u meeneemt en die uw blik op de wereld kan veranderen.

Literatuur

• Bakker, N. (2016). Leesbevordering en literatuureducatie in Nederland: een stand van zaken. Stichting Lezen.
• Green, M. C., & Brock, T. C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology.
• Gerrig, R. J. (1993). Experiencing Narrative Worlds: On the Psychological Activities of Reading. Yale University Press.
• NRC (2023). ‘Vanuit je leunstoel reizen kan ook prachtig zijn’. https://www.nrc.nl/nieuws/2023/03/30/vanuit-je-leunstoel-reizen-kan-ook-prachtig-zijn-a4160878
• Tuenter, A. (2015). Hét lezende brein bestaat niet. Nemo Kennislink. https://www.nemokennislink.nl/publicaties/het-lezende-brein-bestaat-niet/
• Zwaan, R. A. (2004). The immersed experiencer: Toward an embodied theory of language comprehension. In B. H. Ross (Ed.), The Psychology of Learning and Motivation, Vol. 44 (pp. 35–62). Academic Press.